شرح و اجتهاد از ماهيت شرح تا اندازه‌اى سخن رفت و دانسته شد كه شرح كارى است فكرى و اكتشافى كه بر پايهء اصول و ضوابط علمى و با روش و ابزارى ويژه در پى كشف محتواى متون مىباشد . براى تتميم سخن دربارهء شرح ، بايد سخنى هم پيرامون اجتهاد بيايد ، زيرا اجتهاد نيز از منظرهء علمى ناب ، در ماهيت خويش كارى است فكرى و اكتشافى براى استخراج مطالب و احكام شرعى . در اينجا نخستين تحقيقى موجز پيرامون اجتهاد از منظرهء علمى ناب ارائه شده ، آنگاه رابطه شرح و تفسير متون با اجتهاد به تفسير گرفته مىشود . تفسير اجتهاد از منظرهء علمى ناب اجتهاد در لغت به معناى مطلق كوشش و بذل جهد است كه با معناى مصطلح آن در ريشه تناسب دارد . اين‌كه اين واژه از چه روزگارى در حريم واژه‌هاى دينى گام نهاد و چه عللى براى ورودش به آن حريم پا در ميان شدند و چه مراحل و اطوارى را از سر گذرانده « 1 » و ديدگاه‌هاى مختلف و گاه رو در رو و متقابلى كه بر گرد آن پديد آمده‌اند چه بوده‌اند ، خواستار تفصيل و تحقيقى پر دامنه و مشتمل بر نقادى است كه از حوصلهء گفتار كنونى بيرون است . آنچه در اينجا مقصود است بيان اجمالى از محتواى حقيقى اجتهاد است . تحقيق اجتهاد و نقد نظريات مختلف دربارهء آن بر عهدهء مباحثى كه در نقد مسلك اصولى و اخبارى طرح مىشوند واگذار مىشود . براى اجتهاد با نظر به تطورهايى كه در درازاى تاريخ فقه داشته دو نظريه كلى را

--> ( 1 ) . محقق محترم آقاى جناتى در سلسله مقالاتى كه در همين نشريهء كيهان انديشه منتشر مىشود ، ادوار فقه و اجتهادرا مورد بررسى و تحقيق قرار داده از آن جمله در مراحل واژه اجتهاد در تاريخ اصول و فقاهت شرح مفصل و باارزشى دارد .